Mleczaj wełnianka (Lactarius torminosus) to gatunek grzyba z rodziny gołąbkowatych (Russulaceae), który jest powszechnie występujący w Polsce. Jego nazwa naukowa pochodzi od łacińskich słów „lactarius” oznaczającego wydzielanie mleczka i „torminosus” odnoszącego się do jego piekącego smaku.
Gatunek ten charakteryzuje się wełnistym kapeluszem o średnicy 4-10 cm, często zaopatrzonym w centralne wgłębienie. Kapelusz jest barwy różowej, brązowoczerwonej lub pomarańczowoochrowej. Blaszki są białe lub jasnokremowe, a trzon jest jasnoróżowy lub ochroworóżowy. Po uszkodzeniu z grzyba wypływa obficie białe, piekące mleczko.
Mleczaj wełnianka jest szeroko rozprzestrzeniony w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, występując także w Australii. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, rosnącym w lasach i parkach w towarzystwie brzóz, z którymi tworzy mikoryzę. Owocniki wytwarza od lipca do listopada.
Kluczowe wnioski
- Mleczaj wełnianka jest powszechnie występującym w Polsce grzybem z rodziny gołąbkowatych.
- Charakteryzuje się wełnistym kapeluszem w różnych odcieniach brązu i różu oraz obficie wydzielającym białe, piekące mleczko.
- Występuje w lasach i parkach w towarzystwie brzóz, z którymi tworzy mikoryzę.
- Szeroko rozprzestrzeniony w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej.
- W Polsce jest gatunkiem pospolitym, owocniki wytwarza od lipca do listopada.
Systematyka i nazewnictwo
Mleczaj wełnianka należy do domeny eukariotów, królestwa grzybów, typu podstawczaków, klasy pieczarniaków, rzędu gołąbkowców i rodziny gołąbkowatych. Jego nazwa naukowa to Lactarius torminosus (Schaeff.) Gray. Został on po raz pierwszy opisany taksonomicznie przez Jacoba Schaeffera w 1774 roku jako Agaricus torminosus, a do rodzaju Lactarius został przeniesiony przez Samuela Graya w 1821 roku.
W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten był opisywany pod wieloma innymi nazwami, takimi jak: bedłka wełniana, bawełnianka, bawełnica, bedłka rydzowa, jelonek, rydz koński, rydz kosmaty, wełnianka, mleczaj wełniasty. Niektóre regionalne nazwy to rydz fałszywy, rydz koński, rydz kosmaty, rydz dziki, rydz psi, nibyrydzyk, bawełnianka, wełniak, kosmal, kudłatka, włosianka.
Mleczaj wełnianka – opis morfologiczny
Kapelusz mleczaja wełnianki ma średnicę 4-10 (do 15) cm, jest z centralnym wgłębieniem i pokryty filcowatą skórką, która w wilgotnych warunkach staje się nieco lepka. Brzeg kapelusza jest przeważnie podwinięty i pokryty długimi, gęstymi, białymi wełnistymi włoskami. Kolor kapelusza jest cielistoróżowy, brązowoczerwony, a w starszych okazach płowieje do pomarańczowoochrowego.
Blaszkowy hymenofor ma blaszki barwy jasnokremowej lub białe, gęsto rozstawione, z licznymi śródblaszkami i nieco zbiegające na trzon. Trzon jest cylindryczny, o długości 4-8 cm i średnicy ok. 1,2 cm, barwy jasnoróżowej, ochroworóżowej lub białej. Miąższ jest biały, twardy, o owocowym lub terpentynowym zapachu i ostrym, piekącym smaku. Pod wpływem FeSO4 staje się szarożółtawy.
Mleczko, które obficie wypływa z grzyba, jest białe i nie zmienia barwy na powietrzu, a w smaku silnie piecze na języku i w gardle. Zarodniki w wysypie są kremowe, szeroko elipsoidalne, o rozmiarach 7-9(10) x 6-7 μm, z niskimi brodawkami połączonymi niepełną siateczką.
Występowanie i siedlisko mleczaja wełnianki
Mleczaj wełnianka jest szeroko rozprzestrzeniony na całej półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego, występuje również w Australii. W Polsce jest gatunkiem pospolitym. Owocniki wytwarza od lipca do listopada.
Rośnie w lasach i parkach w obecności brzóz, z którymi tworzy mikoryzę. Preferuje kwaśne gleby piaszczyste i gliniaste, najczęściej w towarzystwie mchów. Można go spotkać na leśnych drogach, w zagajnikach i przy brzegach lasów.
Znaczenie i wartość użytkowa
W większości krajów Europy mleczaj wełnianka uważany jest za grzyb trujący. W stanie surowym zawiera on substancje, które mogą powodować poważne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty lub biegunka. Po dłuższym gotowaniu i odlaniu wody substancje te są usuwane, ale grzyb nadal nie nadaje się do spożycia z powodu intensywnego, piekącego smaku.
Jednak w niektórych krajach Europy Północnej i Wschodniej, jak Bułgaria, Białoruś, Ukraina i Rosja, mleczaj wełnianka po odpowiedniej obróbce jest uznawany za jadalny i uważany nawet za bardzo smaczny. Tradycyjnie spożywano go tam po wcześniejszym wyługowaniu substancji żywicznych poprzez kilkakrotne moczenie, a następnie kiszeniu lub gotowaniu z odlaniem wody.
Mleczaj wełnianka jest czasami atakowany przez pasożytniczego grzyba Hypomyces lateritius.
Gatunki podobne
Mleczaj wełnianka jest bardzo podobny do jadalnego rydza (Lactarius deliciosus), ale łatwo go odróżnić po wełnistym owłosieniu i piekącym smaku. Podobne cechy ma również mleczaj piekący (Lactifluus bertillonii), jednak jest on znacznie jaśniejszy.
Inny podobny gatunek to mleczaj najostrzejszy (Lactarius acerrimus), również mający ostry smak, ale odróżniający się blaszkami widelcowato połączonymi i brązowieniem po uszkodzeniu. Mleczaj omszony (Lactarius pubescens) ma natomiast znacznie jaśniejszy, niemal biały kapelusz z nieznacznym kremoworóżowawym odcieniem.
| Gatunek | Kapelusz | Blaszkiw | Trzon | Mleczko |
|---|---|---|---|---|
| Mleczaj wełnianka (Lactarius torminosus) | Różowy, brązowoczerwony, pomarańczowoochrowy, wełnisty | Białe lub jasnokremowe | Jasnoróżowy lub ochroworóżowy | Białe, piekące |
| Rydz (Lactarius deliciosus) | Pomarańczowy, bezwłosy | Pomarańczowe | Pomarańczowy | Pomarańczowe, łagodne |
| Mleczaj piekący (Lactifluus bertillonii) | Jasnoróżowy, różowy | Białe | Różowy | Białe, piekące |
| Mleczaj najostrzejszy (Lactarius acerrimus) | Pomarańczowy do czerwonobrązowego | Widelcowato połączone, brązowiejące | Pomarańczowy | Białe, ostre |
| Mleczaj omszony (Lactarius pubescens) | Biały do kremowego | Białe | Biały | Białe, łagodne |
Wniosek
Mleczaj wełnianka jest powszechnie występującym w Polsce grzybem, który wzbudza wiele kontrowersji. Z jednej strony uważany jest za gatunek trujący i niespożywczy w większości Europy, a z drugiej strony w niektórych krajach Europy Północnej i Wschodniej jest tradycyjnie przygotowywany i spożywany jako jadalny.
Jego charakterystyczne cechy morfologiczne, takie jak wełnisty kapelusz i ostre mleczko, a także preferencje siedliskowe pod brzozami, pozwalają na łatwe odróżnienie go od innych podobnych gatunków grzybów. Wiedza na temat biologii, ekologii i znaczenia mleczaja wełnianki w ekosystemach leśnych może być przydatna zarówno dla grzybiarzy, jak i przyrodników zajmujących się ochroną grzybów.
Pomimo kontrowersji związanych z jadalnością tego grzyba, mleczaj wełnianka odgrywa ważną rolę w leśnych ekosystemach, tworząc mikoryzę z brzozami. Zrozumienie jego znaczenia może pomóc w lepszej ochronie i zrównoważonym gospodarowaniu tymi cennymi zasobami naturalnymi.
